Α.- Πλατωνικοί Όροι του Σπευσίππου: Η αρχαιότερη διασωθείσα Συλλογή Φιλοσοφικών Όρων.

Οι “ Όροι” είναι κατ΄ ουσίαν ένα Λεξικό Εννοιών της Πλατωνικής Φιλοσοφίας, το οποίο μας παραδόθηκε σε αταξινόμητη μορφή και περιλαμβάνει 184 φιλοσοφικούς -επιστημονικούς όρους, στους οποίους δίδονται πλέον του ενός ορισμοί. Οι διδόμενοι ορισμοί των εννοιών αυτών βασίζονται στο σύνολο του Πλατωνικού Έργου και μπορούν να αποτελέσουν έναν ευέλικτο οδηγό για την αποτελεσματικώτερη κίνησή μας μέσα σε αυτό.

Παρά την μικρή της έκταση, η Συλλογή αυτή έχει μεγάλη αξία, αφενός διότι είναι η αρχαιότερη Συλλογή Φιλοσοφικών και επιστημονικών Όρων που διασώθηκε μέχρις εμάς, και αφετέρου διότι, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, συνετάγη από τον άμεσο μαθητή και διάδοχο του Πλάτωνος στην Ακαδήμεια, τον φιλόσοφο Σπεύσιππο. Οι “Όροι” είναι έργο που εκφράζει κατά τρόπο αυθεντικό την αρχική φιλοσοφική κατεύθυνση της Ακαδήμειας. Όπως επαληθεύτηκε από την ερευνά μας, οι περισσότεροι ορισμοί έχουν ληφθεί αυτούσιοι από τα Έργα του Πλάτωνος, πράγμα το οποίο μπορείτε να το διαπιστώσετε κι εσείς, ιδίοις όμμασι, προστρέχοντας στις σχετικές αναφορές.

Εμείς ταξινομήσαμε την Συλλογή αυτή “κατά στοιχείον αλφαβητικόν” και συμπυκνώσαμε σε ένα κοινό λήμμα τις επαναλήψεις των Όρων, όπου υπήρχαν. Πιο συγκεκριμένα, οι Όροι αγαθόν, αρχή, δύναμις, νόμος, και ομόνοια, εμφανίζονταν δύο φορές· γι΄ αυτό και στα πέντε αυτά λήμματα, η ενοποίηση διακρίνεται με το σημείο της τελείας.

Για το παρόν έργο, θεωρήσαμε πιο λειτουργικό η απόδοση να τεθεί ως συνέχεια του λήμματος και αμέσως μετά να ακολουθήσουν οι αναφορές του σχετικού όρου στα Έργα του Πλάτωνος. Η απόδοση δίδεται με πλάγια στοιχεία και τα σχετικά αποσπάσματα παρατίθενται, κατά την σειρά του Κανόνος των 36 Έργων, με μικροτέρου μεγέθους στοιχεία. Η τεκμηρίωση των Όρων εστιάσθηκε όχι στο να καταγράψει μηχανικά το σύνολο των αναφορών, αλλά στο να αναδείξει τις πιο σημαντικές από αυτές, χάριν βεβαίως και της κατ΄ οικονομίαν εκτάσεως του παρόντος πονήματος. Με τον τρόπο που ερανίσθηκαν και παρουσιάζονται τα αποσπάσματα, φιλοδοξούμε το παρόν πόνημα να αποτελέσει και ένα είδος Θεματικής Ανθολογίας του Πλατωνικού Έργου.

Ταυτοχρόνως, έγινε προσπάθεια να εμπλουτισθεί η Συλλογή με πλατωνικές έννοιες που έλειπαν από αυτήν, όπως διάνοια, έρως, κυβερνητική, πάθος, κ.α. Σε αυτή την περίπτωση, οι παρατιθέμενοι ορισμοί έχουν ληφθεί σχεδόν αυτούσιοι από το σύνολο του Πλατωνικού Έργου και προς διάκριση από τους παραδεδομένους φέρουν αστερίσκο (*). Όπου σε υπάρχοντα όρο προσετέθησαν - συμπληρώθηκαν στοιχεία ορισμού, τα στοιχεία αυτά τίθενται εντός αγκυλών . Η δική μας -ενδελεχής κατά το δυνατόν- έρευνα εμπλούτισε την Συλλογή με τους εξής όρους: Αστρονομία, Δειλία, Διάνοια, Επιθυμία, Έρως, Ησυχιότης, Ιατρική, Κέρδος, Κυβερνητική, Λήθη, Πάθος, Ρητορική, Υγίεια, Χαρά, Χρηματιστική, έγινε δε συμπλήρωση ορισμών στους ήδη υπάρχοντες όρους Μαντική και Σοφιστής.

Β.- Ο Σπεύσιππος και το έργο του.

Ο Σπεύσιππος (395 - 334 π.χ.) γεννήθηκε στην Αθήνα. Υιός του Ευρυμέδοντος και της Ποτώνης, αδελφής του Πλάτωνος. Είχε την θεία τύχη να αναλάβει την ανατροφή και εν γένει μόρφωσή του ο ίδιος ο Πλάτων, τον οποίο και συνόδευσε στο τρίτο ταξίδι του στην Σικελία. Εκεί ο Σπεύσιππος σχετίσθηκε με τους κύκλους των Πυθαγορείων, επαφές τις οποίες διατήρησε και μετά την επιστροφή του στην Αθήνα. Μνημονεύεται αλληλογραφία του με τον τύραννο των Συρακουσών Διονύσιο αλλά και με τον βασιλιά της Μακεδονίας Φίλιππο, προς τον οποίο σώζεται και μία επιστολή του.

Ο Πλάτων (428 - 348 π.χ.) έχοντας εργασθεί συνεχώς επί σαράντα χρόνια από την ίδρυση της Σχολής του κι έχοντας θεμελιώσει επί στέρεων βάσεων το όλο Φιλοσοφικό του Σύστημα, όρισε τον Σπεύσιππο ως διάδοχό του στη Σχολή. Έτσι, μετά την αποβίωσή του, το έτος 348, ο Σπεύσιππος ανέλαβε την διεύθυνση της Ακαδήμειας. Σχολάρχησε επί οκτώ συναπτά έτη, αλλά λόγω του ότι εταλαιπωρείτο από σωματική ασθένεια (“αρθριτικοίς νοσήμασι περιπεσών”, κατά την έκφραση του Γαληνού) και δεν μπορούσε να ανταποκριθεί όπως θα ήθελε στα καθήκοντά του, το έτος 339 παρέδωσε την διεύθυνση της Σχολής στον επίσης άμεσο μαθητή του Πλάτωνος και άμεμπτο φιλόσοφο Ξενοκράτη.

Ο Σπεύσιππος, μετά την απόσυρσή του αφοσιώθηκε κυρίως στην ολοκλήρωση του συγγραφικού του Έργου, το οποίο δυστυχώς δεν έφτασε μέχρις εμάς. Κατέλιπε πολλά συγγράμματα, κυρίως Υπομνήματα και Διαλόγους, τα οποία οι σύγχρονοι αλλά και οι μεταγενέστεροι τα θεωρούσαν σημαντικά. Λέγεται μάλιστα, σύμφωνα με την μαρτυρία του Φαβωρίνου, ότι ο Αριστοτέλης κατέβαλε τρία τάλαντα για να τα αποκτήσει. Έζησε μέχρι το 334, έτος κατά το οποίο απεβίωσε, σε ηλικία 61 ετών.

Ο Ιωάννης Στοβαίος ( Έπαινος Ζωής, 4,52,17) αναφέρει το εξής περιστατικό του Σπευσίππου με τον Διογένη τον κυνικό: “Σπευσίππω παραλυθέντι τα σκέλη, Διογένης εξαγαγείν αυτόν του βίου παρήνει, ο δε, ου τοις σκέλεσιν, έφη, ζώμεν, αλλά τω νω”. Όταν στον Σπεύσιππο εμφανίστηκε παραλυσία των κάτω άκρων, ο Διογένης τον παρότρυνε να δώσει τέλος στη ζωή του, αλλά ο Σπεύσιππος του απάντησε: δεν ζούμε δια των κάτω άκρων, αλλά δια του νου.

Σε άλλο δε σημείο του Ανθολογίου του, ο Στοβαίος, αναφέρει για τον Σπεύσιππο: “Σπεύσιππος τον νουν ούτε τω ένι ούτε τω αγαθώ τον αυτόν, ιδιοφυή δε.” Ο Σπεύσιππος δεν ταύτιζε τον νου ούτε με το εν ούτε με το αγαθόν, αλλά τον θεωρούσε ιδιοφυή.

Σύμφωνα με την παράδοση, από τις κύριες φιλοσοφικές του θέσεις ήταν ότι το τέλειον είναι προϊον εξελίξεως και καρπός μακράς διαδικασίας, και ότι η ευδαιμονία γεννάται μέσα στην τελειότητα του κατά φύσιν ζην. Ο φιλόσοφος Σέξτος ο Εμπειρικός (ανηψιός του Πλουτάρχου), στο έργο του Προς Λογικούς Α΄, σημειώνει τα εξής χαρακτηριστικά για τον Σπεύσιππο:

“Σπεύσιππος δε, επεί των πραγμάτων τα μέν εστίν αισθητά, τα δε νοητά, των μεν νοητών κριτήριον ελεξεν είναι τον επιστημονικόν λόγον, των δε αισθητών την επιστημονικήν αίσθησιν. επιστημονικήν δε αίσθησιν υπείληφε καθεστάναι την μεταλαμβάνουσαν της κατά τον λόγον αληθείας. ώσπερ γαρ οι του αθλητού ή του ψάλτου δάκτυλοι τεχνικήν μεν είχον ενέργειαν, ουκ εν αυτοίς δε προηγουμένως τελειουμένην, αλλ΄ εκ της προς τον λογισμόν συνασκήσεως απαρτιζομένην, και ως η του μουσικού αίσθησις ενέργειαν μεν είχεν αντιληπτικήν του τε ηρμοσμένου και του αναρμόστου, ταύτην δε ουκ αυτοφυή, αλλ εκ του λογισμού περιγεγονυίαν, ούτω και η επιστημονική αίσθησις φυσικώς παρά του λόγου της επιστημονικής μεταλαμβάνει τριβής προς απλανή των υποκειμένων διάγνωσιν”.

Ο Σπεύσιππος, επειδή αλλά μεν εκ των πραγμάτων είναι αισθητά και αλλά νοητά, είπε ότι κριτήριο των νοητών πραγμάτων είναι ο επιστημονικός λόγος, ενώ κριτήριο των αισθητών πραγμάτων είναι η επιστημονική αίσθηση. Και επιστημονική αίσθηση θεώρησε ότι καθίσταται εκείνη που μεταλαμβάνει την αλήθεια σύμφωνα με τον λόγο της. όπως επί παραδείγματι, τα δάκτυλα του αυλητού ή του ψάλτου είχαν κάποια τεχνική ικανότητα αφ΄ εαυτού τους, όχι όμως εκ των προτέρων τέλεια, αλλά σταδιακά τελειοποιούμενη με την εξάσκηση και υπό την επενέργεια της λογικής λειτουργίας. Το ίδιο όπως και η αίσθηση ενός μουσικού, ο οποίος είχε μεν αντίληψη του αρμονικού και του ανάρμοστου στην μουσική, δεν του γεννήθηκε όμως κατά τρόπο αυτόματο, αλλά του διαμορφώθηκε σταδιακά από την δράση της λογικής του λειτουργίας. Έτσι και η επιστημονική αίσθηση κατά τρόπο φυσικό μεταλαμβάνει από τον λόγο την γνωστική εμπειρία (επιστημονική τριβή) προς ασφαλή διάγνωση των υποκειμένων της.

Ο χριστιανός Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, στο έργο του Στρωματείς, αναφέρει τα εξής σχετικά: “Σπεύσιππός τε ο Πλάτωνος αδελφιδούς την ευδαιμονίαν φησίν είναι τελείαν εν τοις κατά φύσιν έχουσιν ή έξιν αγαθών, ης δη καταστάσεως άπαντας μεν ανθρώπους όρεξιν έχειν, στοχάζεσθαι δε τους αγαθούς της αοχλησίας. ειεν δ΄ άν αι αρεταί της ευδαιμονίας απεργαστικαί”. Και ο Σπεύσιππος, ο γιος της αδελφής του Πλάτωνος λέει ότι η ευδαιμονία είναι τέλεια σε όσους κατά φύσιν ή καθ΄ έξιν ενστερνίζονται το αγαθό. αυτή την κατάσταση βεβαίως επιθυμούν να την φτάσουν όλοι οι άνθρωποι, αλλά μόνον οι αγαθοί την επιδιώκουν αδιατάρακτα. Η ανάπτυξη των αρετών (επομένως) δύναται να οδηγήσει στην ευδαιμονία.

Σύσσωμη σχεδόν η φιλολογική κριτική θεωρεί τους “Όρους” έργο του Σπευσίππου, στα γραπτά του οποίου συμπεριλαμβανόταν και Συλλογή Όρων, σύμφωνα με τις πληροφορίες που διασώζει ο Διογένης Λαέρτιος. Ο Σπεύσιππος είχε ασχοληθεί ιδιαίτερα με τους ορισμούς, δηλαδή, με τις ομοιότητες και διαφορές των πραγμάτων, η συστηματική και βαθειά παρατήρηση των οποίων γεννά κατ΄ ουσίαν τον ορισμό. Εξάλλου, μεταξύ των Όρων δίδεται και ο ορισμός του όρου: Όρος - Λόγος εκ διαφοράς και γένους συγκείμενος.

Πλειάδα αρχαίων συγγραφέων αναφέρονται στον Σπεύσιππο και αντλούν στοιχεία από τα έργα του, όπως οι: Αριστοτέλης, Θεόφραστος, Χρύσιππος, Γαληνός, Σέξτος ο Εμπειρικός, Πορφύριος, Διογένης ο Λαέρτιος, Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, Ιάμβλιχος, Πρόκλος, Σιμπλίκιος, Δαμάσκιος, Στοβαιος, κ. α.

Ο Σπεύσιππος είχε ασχοληθεί και με καθαρώς τεχνικά θέματα, όπως μαρτυρούν οι τίτλοι των χαμένων έργων του Τεχνικόν και Τεχνών Έλεγχος. Λέγεται μάλιστα ότι ήταν εφευρέτης ενός ειδικού τρόπου σκευασίας και φορτώσεως ξύλων.

Το Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Σούδα (12ος αι. μ.χ.) αναφέρει επιγραμματικά τα εξής για τον Σπεύσιππο: “Σπεύσιππος, Ευρυμέδοντος, αδελφιδούς Πλάτωνος του φιλοσόφου από Ποτώνης της αυτού αδελφής, ακουστής αυτού Πλάτωνος και διάδοχος γενόμενος της Ακαδημίας επί ρη΄ (108ης) Ολυμπιάδος. συνέγραψε πλείστα, και μάλιστα φιλόσοφα. αυστηρός την γνώμην και εις άκρον οξύθυμος”. Ωστόσο, δεν μνημονεύει κανέναν από τους τίτλους των έργων του.

Σύμφωνα με την μαρτυρία του Διογένη Λαερτίου, ο Σπεύσιππος “καταλέλοιπε πάμπλειστα υπομνήματα και διαλόγους πλείονας”, το δε σύνολο του Έργου του έφτανε τους 43.475 στίχους!!! “Στίχοι τρεις και τετρακισμύριοι τεσσαρακόσιοι εβδομήκοντα πέντε”... από το μεγάλης εκτάσεως αυτό Συγγραφικό έργο διασώθηκαν μόνον οι Όροι, μία επιστολή, ένα επίγραμμα, και ορισμένα αποσπάσματα.

Με βάση τα μέχρι τώρα διαθέσιμα και ερευνηθέντα στοιχεία, εμείς καταρτίσαμε έναν κατάλογο των έργων του, τον οποίο, αμέσως πιο κάτω, παραθέτουμε.

Εργογραφία του Σπευσίππου:

1.- Αρίστιππος.

2.- Αρίστιππος ο Κυρηναίος.

3.- Διαιρέσεις και προς τα Όμοια Υποθέσεις.

4.- Διάλογοι των περί την Πραγματείαν Ομοίων, βιβλία ι΄ .

5.- Επιστολαί προς Δίωνα, Διονύσιον, Φίλιππον.

6.- Κέφαλος.

7.- Κλειτόμαχος.

8.- Λυσίας.

9.- Μαθηματικός.

10.- Μανδρόβολος.

11.- Όροι.

12.- Περί Γενών και Ειδών Παραδειγμάτων.

13.- Περί Δικαιοσύνης.

14.- Περί Θεών.

15.- Περί Ηδονής.

16.- Περί Νομοθεσίας.

17.- Περί Πλούτου.

18.- Περί Πυθαγορικών Αριθμών.

19.- Περί Φιλίας.

20.- Περί Φιλοσοφίας.

21.- Περί Φιλοσόφων.

22.- Περί Ψυχής.

23.- Πλάτωνος Εγκώμιον η Περίδειπνος.

24.- Πολίτης

25.- Προς Γρύλλον.

26.- Προς Κέφαλον.

27.- Προς Κλεοφώντα.

28.- Προς τον Αμάρτυρον.

29.- Τάξεις Υπομνημάτων.

30.- Τεχνικόν.

31.- Τεχνών Έλεγχος.

32.- Υπομνηματικοί Διάλογοι.

33.- Φιλόσοφος.

κ.α.

Γιώργος Λαθύρης

(Από την Εισαγωγή του βιβλίου "Οι Όροι του Σπευσίππου. Λεξικόν Εννοιών της Πλατωνικής Φιλοσοφίας").

Κανόνας 36 Έργων σε εννέα τετραλογίες.

Το συγγραφικό έργο του Πλάτωνος θεωρείται ότι έχει σωθεί ακέραιο. Η παραδοθείσα ταξινόμηση του Έργου του σε εννέα τετραλογίες (9 χ 4) έγινε από τον λόγιο Θράσυλλο, που έζησε επί των χρόνων του αυτοκράτορος Τιβερίου (1ος αι. π.χ. -1ος αι. μ.χ.).

Η ταξινόμηση αυτή περιλαμβάνει τον τίτλο, που προκύπτει από το κύριο πρόσωπο του κάθε διαλόγου, τον υπότιτλο, ο οποίος αποδίδει το περιεχόμενο του έργου, και τον χαρακτηρισμό του (ηθικός, λογικός, κλπ.)

Στον Κανόνα της Πλατωνικής Βίβλου ( Άπαντα του Πλάτωνος - Corpus Platonicum) περιλαμβάνονται: Τριάντα τέσσερις (34) Διάλογοι, Η Απολογία του Σωκράτους, και 13 Επιστολές του Πλάτωνος.

Οφείλουμε, προς αποφυγήν κάθε παρεξηγήσεως, να διευκρινίσουμε την χρησιμοποίηση του όρου Βίβλος. Ο όρος αυτός έχει εκλάβει στην αντίληψη του σημερινού ανθρώπου έναν αλλοτριωμένο χαρακτήρα, λόγω της καπηλεύσεώς του και της αποκλειστικής ταυτίσεώς του με την λεγομένη “Παλαιά Διαθήκη”. Ο όρος Βίβλος, όμως, σήμαινε και -στα πλαίσια μιας καθ΄ όλα θεμιτής και αναγκαίας νοηματικής ανατροφοδοτήσεως της Ελληνικής Γλώσσας- σημαίνει το σύνολο μιας συγγραφής όπου συστηματοποιείται μια Διδασκαλία, και κατ΄ αυτόν τον τρόπο παραδίδεται στις επόμενες γενιές. Γι΄ αυτό και μία Βίβλος αποτελείται από πολλά Βιβλία, είναι δηλ. ένα Μέγα Βιβλίον. Ιδέ Αθήναιο, αρχή Δειπνοσοφιστών, όπου ονομάζει το σύνολο της συγγραφής του Βίβλο: Αθήναιος μεν ο της Βίβλου πατήρ... Ολυμπιόδωρο: Φερεκύδης ο διδάσκαλος Πυθαγόρου, ου και Βίβλος θεολόγος φέρεται, Νόννο και Ευστάθιο, οι οποίοι ομιλούν περί Ομηρικής Βίβλου: Βίβλος Ομήρου (Νόννος 1,42,181), Ιλιάς, Βίβλος δηλαδή (Ευστάθιος, Ιλιάς 1,8,1), αναπληροί δε πως και την Ιλιάδα η Βίβλος αυτή -η Οδύσσεια (Ευστάθιος, Οδύσσεια 1,2,35), Μέγα Ετυμολογικόν: Αριστάρχειος Βίβλος, η του Αριστάρχου (1,29,55), αλλά και στον ίδιο τον Πλάτωνα (Θεαίτητος 162 A) όπου μιλώντας για την Διδασκαλία του Πρωταγόρα, αναφέρει χαρακτηριστικά: εκ του αδύτου της Βίβλου εφθέγξατο...

Στην από αρχαιοτάτων χρόνων μαιανδρικώς ελισσόμενη γραμμή της Ελληνικής Παραδόσεως δεν έχουμε μόνο μία, αλλά πλειάδα Βίβλων, όπως:

Ορφική Βίβλος ( Ιερός Λόγος σε 24 ραψωδίες - βιβλία, Ύμνοι, κλπ.) Ομηρική Βίβλος ( Ιλιάς και Οδυσσειάς), αποτελούμενη από 48 ραψωδίες - βιβλία, Ησιόδεια Βίβλος (Θεογονία και Έργα και Ημέραι), Πλατωνική Βίβλος (κανών 36 έργων, σε 9 τετραλογίες), Πλουτάρχεια Βίβλος ( Ηθικά και Βίοι), Πλωτινική Βίβλος (κανών 54 έργων, σε 6 εννεάδες), Απολλώνεια Βίβλος (βίος και έργα Απολλωνίου Τυανέως), Πρόκλεια Βίβλος, Πληθώνεια Βίβλος (Νόμοι του Πλήθωνος), κ. α.

Κάθε μία από αυτές τις συστηματοποιημένες Διδασκαλίες - Βίβλους εξυπηρετούν πρωτίστως ανάγκες της εποχής κατά την οποία διατυπώθηκαν, αλλά ταυτοχρόνως αποτελούν και διαρκή παρακαταθήκη, βιοτικό σημείο αναφοράς και φιλοσοφικού προσανατολισμού για τις επερχόμενες γενεές.

Οι εννέα τετραλογίες είναι οι εξής:

Α΄ Τετραλογία

Ευθύφρων ή Περί του Οσίου.

Απολογία Σωκράτους, ηθικός.

Κρίτων ή Περί του Πρακτέου, ηθικός.

Φαίδων ή Περί Ψυχής, ηθικός.

Β΄ Τετραλογία

Κρατύλος ή Περί Ονομάτων Ορθότητος, λογικός.

Θεαίτητος ή Περί Επιστήμης, πειραστικός.

Σοφιστής ή Περί του Όντος, λογικός.

Πολιτικός ή Περί της Βασιλείας, λογικός.

Γ΄ Τετραλογία

Παρμενίδης ή Περί Ιδεών, λογικός.

Φίληβος ή Περί Ηδονής, ηθικός.

Συμπόσιον ή Περί Αγαθού, ηθικός.

Φαίδρος ή Περί Έρωτος, ηθικός.

Δ΄ Τετραλογία

Αλκιβιάδης Α ή Περί Ανθρώπου Φύσεως, μαιευτικός.

Αλκιβιάδης Β ή Περί Προσευχής, μαιευτικός.

Ίππαρχος ή Φιλοκερδής, ηθικός.

Ερασταί ή Περί Φιλοσοφίας, ηθικός.

Ε΄ Τετραλογία

Θεάγης ή Περί Φιλοσοφίας, μαιευτικός.

Χαρμίδης ή Περί Σωφροσύνης, πειραστικός.

Λάχης ή Περί Ανδρείας, ηθικός.

Λύσις ή Περί Φιλίας, μαιευτικός.

F΄ Τετραλογία

Ευθύδημος ή Εριστικός, ανατρεπτικός.

Πρωταγόρας ή Σοφισταί, επιδεικτικός.

Γοργίας ή Περί Ρητορικής, ανατρεπτικός.

Μένων ή Περί Αρετής, πειραστικός.

Z΄ Τετραλογία

Ιππίας μείζων ή Περί του Καλού, ανατρεπτικός.

Ιππίας ελάσσων ή Περί του Ψεύδους, ανατρεπτικός.

Ίων ή Περί Ιλιάδος, πειραστικός.

Μενέξενος ή Επιτάφιος, ηθικός.

H΄ Τετραλογία

Κλειτοφών ή Προτρεπτικός, ηθικός.

Πολιτεία ή Περί Δικαίου, πολιτικός.

Τίμαιος ή Περί Φύσεως, φυσικός.

Κριτίας ή Ατλαντικός, ηθικός.

Θ΄ Τετραλογία

Μίνως ή Περί Νόμου, πολιτικός.

Νόμοι ή Περί Νομοθεσίας, πολιτικός.

Επινομίς ή Νυκτερινός Σύλλογος, πολιτικός.

Επιστολαί, ηθικαί.

Στον Πλάτωνα αποδίδονται και τα παρακάτω επτά έργα, που ενώ χαρακτηρίσθηκαν από την φιλολογική κριτική ως “νόθα”, εντούτοις η εκδοτική πρακτική τα συμπεριλαμβάνει στο Corpus Platonicum.

Αυτά είναι τα εξής:

-Περί Δικαίου,

-Περί Αρετής,

-Δημόδοκος,

-Σίσυφος,

- Ερυξίας,

- Αξίοχος,

- Αλκυών (σώζεται μόνον ο τίτλος).

Ο χαρακτηρισμός “νόθα” (λατ. spuria, δηλ. σποραί, έργα σποράδην, εσπαρμένα, αγνώστου πατρός -αλλά γνωστής μητρός;) που αποδόθηκε στα έργα αυτά, είναι εντελώς αδόκιμος, παραπλανητικός και, σε κάθε περίπτωση, εσφαλμένος, διότι: Ένα συγγραφικό έργο, ένα Βιβλίο, προέρχεται από αμήτορα γέννηση -όπως η Θεά της Σοφίας Αθηνά από την κεφαλή του Διός. Γι΄ αυτό, όταν δεν γνωρίζουμε τον συγγραφέα ενός βιβλίου, το ορθόν είναι να πούμε ότι είναι “αγνώστου η ανωνύμου συγγραφέως” και όχι “νόθο”· το “νόθο” εξυπονοεί ότι γνωρίζουμε τον συγγραφέα, αλλά κάποιος η κάποιοι άγνωστοι νόθευσαν, αλλοίωσαν ή πλαστογράφησαν το περιεχόμενό του... Κάτι τέτοιο, όμως, δεν συμβαίνει με τα παραπάνω έργα.

Τα έργα αυτά δεν εγράφησαν από τον Πλάτωνα, αλλά από κάποιους Διαδόχους ή Μαθητές της Σχολής του. Αν και για ορισμένα από αυτά μάλιστα, έχουμε συγκεκριμένες αναφορές. Για παράδειγμα, το Λεξικόν Σούδα αποδίδει τον “ Ερυξία” στον Αισχίνη, ενώ το “Περί Δικαίου”, θα μπορούσε να αποδοθεί στον Ξενοκράτη, ή τον Ηρακλείδη, αφού και αυτοί είχαν γράψει έργα με τον ίδιο τίτλο.

Συνεπώς, όλη αυτή η δήθεν φιλολογική “νοθο-λογία” Περί ορισμένων έργων της Ελληνικής Γραμματείας, αποτελεί είτε πλάνη των φιλο-λόγων είτε διαστρέβλωση των μισο-λόγων... Διότι, έχουν γνώσιν οι Φύλακες πώς: Ό,τι δεν μπόρεσαν να κάψουν και να εξαφανίσουν οι Καταστροφείς, το “καίνε” οι Πνευματικοί Επικυρίαρχοι τόσο με τον τρόπο που το παρουσιάζουν, όσο και με τους περί όνου σκιάς στημένους διαξιφισμούς τους! Αλλά, είναι προφανές ότι πρόκειται περί διαφωνίας όνων σε ξένον αχυρώνα, κατά το παροιμιωδώς λεγόμενον... Όπως επανειλημμένα έχουμε τονίσει σε δημόσιες διαλέξεις μας, όλα αυτά θα πάψουν να συμβαίνουν μόνον όταν ο διασωθείς πνευματικός θησαυρός της Ελληνικής Γραμματείας ανακτηθεί και τύχει επεξεργασίας από Έλληνες... από αυτούς, δηλαδή, στους οποίους ουσιαστικώ Πνευματικώ Δικαιώματι ανήκει!

Εν συνεχεία, προς διευκόλυνση των αναγνωστών στην προσέγγιση και κατανόηση του μεγίστης αξίας Πλατωνικού Έργου, παραθέτουμε δύο αλφαβητικές ταξινομήσεις: α)κατά Τίτλους, β)κατά Περιεχόμενο.

ΑΛΦΑΒΗΤΙΚΗ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΙΣ ΚΑΤΑ ΤΙΤΛΟΥΣ:

1.- Αλκιβιάδης Α΄ η Περί Ανθρώπου Φύσεως, μαιευτικός.

2.- Αλκιβιάδης Β΄ ή Περί Προσευχής, μαιευτικός.

3.- Απολογία Σωκράτους, ηθικός.

4.- Γοργίας ή Περί Ρητορικής, ανατρεπτικός.

5.- Επινομις ή Νυκτερινος Σύλλογος, πολιτικός.

6.- Επιστολαί, ηθικαί.

7.- Ερασταί ή Περί Φιλοσοφίας, ηθικός.

8.- Ευθύδημος ή Εριστικός, ανατρεπτικός.

9.- Ευθύφρων ή Περί του Οσίου.

10.- Θεάγης ή Περί Φιλοσοφίας, μαιευτικός.

11.- Θεαίτητος ή Περί Επιστήμης, πειραστικός.

12.- Ιππαρχος ή Φιλοκερδής, ηθικός.

13.- Ιππίας ελάσσων ή Περί του Ψεύδους, ανατρεπτικός.

14.- Ιππίας μείζων ή Περί του Καλού, ανατρεπτικός.

15.- Ίων ή Περί Ιλιάδος, πειραστικός.

16.- Κλειτοφών ή Προτρεπτικός, ηθικός.

17.- Κρατύλος ή Περί Ονομάτων Ορθότητος, λογικός.

18.- Κριτίας ή Ατλαντικός, ηθικός.

19.- Κρίτων ή Περί του Πρακτέου, ηθικός.

20.- Λάχης ή Περί Ανδρείας, ηθικός.

21.- Λύσις ή Περί Φιλίας, μαιευτικός.

22.- Μενέξενος ή Επιτάφιος, ηθικός.

23.- Μένων ή Περί Αρετής, πειραστικός.

24.- Μίνως ή Περί Νόμου, πολιτικός.

25.- Νόμοι ή Περί Νομοθεσίας, πολιτικός.

26.- Παρμενίδης ή Περί Ιδεών, λογικός.

27.- Πολιτεία ή Περί Δικαίου, πολιτικός.

28.- Πολιτικός ή Περί της Βασιλείας, λογικός.

29.- Πρωταγόρας ή Σοφισταί, επιδεικτικός.

30.- Σοφιστής ή Περί του Όντος, λογικός.

31.- Συμπόσιον ή Περί Αγαθού, ηθικός.

32.- Τίμαιος ή Περί Φύσεως, φυσικός.

33.- Φαιδρος ή Περί Έρωτος, ηθικός.

34.- Φαίδων ή Περί Ψυχής, ηθικός.

35.- Φίληβος ή Περί Ηδονής, ηθικός.

36.- Χαρμίδης ή Περί Σωφροσύνης, πειραστικός.

ΑΛΦΑΒΗΤΙΚΗ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΙΣ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΝ:

1.- Απολογία Σωκράτους.

2.- Ατλαντικός - Κριτίας.

3.- Επιστολαί.

4.- Επιτάφιος - Μενέξενος.

5.- Εριστικός - Ευθύδημος.

6.- Νυκτερινός Σύλλογος - Επινομίς.

7.- Περί Αγαθού - Συμπόσιον.

8.- Περί Ανδρείας - Λάχης.

9.- Περί Ανθρώπου Φύσεως - Αλκιβιάδης Α΄ .

10.- Περί Αρετής - Μένων.

11.- Περί Δικαίου - Πολιτεία.

12.- Περί Επιστήμης - Θεαίτητος.

13.- Περί Έρωτος - Φαίδρος.

14.- Περί Ηδονής - Φίληβος.

15.- Περί Ιδεών - Παρμενίδης.

16.- Περί Ιλιάδος - Ίων.

17.- Περί Νομοθεσίας - Νόμοι.

18.- Περί Νόμου - Μίνως.

19.- Περί Ονομάτων Ορθότητος - Κρατύλος.

20.- Περί Προσευχής - Αλκιβιάδης Β΄.

21.- Περί Ρητορικής - Γοργίας.

22.- Περί Σωφροσύνης - Χαρμίδης.

23.- Περί της Βασιλείας - Πολιτικός.

24.- Περί του Καλού - Ιππίας μείζων.

25.- Περί του Όντος - Σοφιστής.

26.- Περί του Οσίου - Ευθύφρων.

27.- Περί του Πρακτέου - Κρίτων.

28.- Περί του Ψεύδους - Ιππίας ελάσσων.

29.- Περί Φιλίας - Λύσις.

30.- Περί Φιλοσοφίας - Ερασταί.

31.- Περί Φιλοσοφίας - Θεάγης.

32.- Περί Φύσεως - Τίμαιος.

33.- Περί Ψυχής - Φαίδων.

34.- Προτρεπτικός - Κλειτοφών.

35.- Σοφισταί - Πρωταγόρας.

36.- Φιλοκερδής - Ίππαρχος.

Γιώργος Λαθύρης

(Από την Εισαγωγή του βιβλίου "Οι Όροι του Σπευσίππου. Λεξικόν Εννοιών της Πλατωνικής Φιλοσοφίας").

Μέσω αυτής της σειράς, επιχειρούμε την παρουσίαση σημαντικών έργων που υπηρετούν και προάγουν την μαιανδρική γραμμή της Ελληνικής Παραδόσεως από τους αρχαίους χρόνους μέχρι σήμερα.

Σε κάθε περίπτωση προτάσσεται το αρχαίο κείμενο, το οποίο βασίζεται στις έγκυρες στερεότυπες εκδόσεις και το οποίο δακτυλογραφείται ξανά και ελέγχεται λέξη προς λέξη. Θεωρούμε το παραδεδομένο πρωτότυπο κείμενο ως αρχαιότερη μορφή της Γλώσσας μας και όχι ως ξένο κείμενο. Γι΄ αυτό και δεν υιοθετούμε τον όρο μετάφραση, αλλά σύγχρονη απόδοση.

Υιοθετήσαμε μια σύγχρονη απόδοση που σέβεται το αρχαίο κείμενο, αλλά που υπηρετεί το νόημα του και το αποδίδει σε μια γλώσσα σύγχρονη, ροϊκή και κατανοητή. Διότι, αυτό θα πει ζωντανή παράδοση: άντληση από την πηγή, τροφοδοσία, νέα ζωή!

Αν θέλαμε να μεταφέρουμε νερό από μια πηγή σε μια πόλη που υποφέρει από λειψυδρία, ποιός δεν θα επαινούσε το έργο εκείνο που θα έφερνε το νερό, θα κόμιζε δηλαδή την ουσία του αναγκαίου πράγματος, με έναν τρόπο που θα αξιοποιούσε την πηγή και το περιβάλλον της, ενώ ταυτόχρονα θα ωφελούσε την πόλη και τους κατοίκους της;

Όπως οι κάτοικοι μιας άνυδρης πόλης, έτσι κι εμείς σήμερα έχουμε ανάγκη τα νάματα της αρχαίας γνώσης για να μπορέσουμε να αντιληφθούμε “από πού ερχόμαστε”, να καταλάβουμε “πώς φτάσαμε ώς εδώ”, ώστε να δούμε καθαρότερα “προς τα πού βαδίζουμε” και να θέσουμε ξανά το πάντα επίκαιρο ερώτημα “πού θέλουμε να πάμε;”

Μες από μια διαδρομή αιώνων αποκτά κανείς σημεία παραβολής και συγκρίσεως και τότε μόνο μπορεί να διακρίνει το ουσιώδες από τα επουσιώδη. Αποκτά εποπτική γνώση της πορείας μέσα στο χρόνο, γεμίζει με βεβαιότητα για το τί πρέπει να κάνει και αντλεί δύναμη από το ζωντανό παράδειγμα σπουδαίων ανθρώπων που βάδισαν με επιτυχία τον Δρόμο της Αρετής. Η Παράδοσις είναι το φως και ο κανόνας, έχει πει ο Πλούταρχος. Ό,τι δεν είναι Παράδοση, είναι αναζήτηση στα τυφλά, είναι προσπάθεια πλεύσης χωρίς πυξίδα και χωρίς μέσα διάσωσης από την ενδεχόμενη αποτυχία.

Χωρίς Παράδοση είμαστε αναγκασμένοι να παραπαίουμε σε φαύλους κύκλους αυτoσχεδιασμών, χορεύοντας στους τρελούς ρυθμούς της κάθε νεωτερίζουσας μόδας. Κάθε μόδα δεν είναι παρά μια περιπέτεια ματαιοδοξίας, γι΄ αυτό και συνεχώς αλλάζει. Το κλασικό όμως είναι μια περιπέτεια γνώσης, γι΄ αυτό και είναι πάντα της μόδας! Τα κείμενα που συγκροτούν την διασωθείσα Γραπτή μας Παράδοση δεν είναι ένα μουσειακό είδος παραδομένο στα χέρια ψυχρών επαγγελματιών, αλλά μια ζώσα πραγματικότητα την οποία επείγει να ανακτήσουμε.

Για την ταυτότητα της σειράς, επιλέξαμε το κλασικό σχήμα 14 χ 21, ειδικά σχεδιασμένο εξώφυλλο με πτερύγια και το περιεχόμενο κατανεμημένο σε μια μορφή που θεωρήσαμε την πιο λειτουργική για τον αναγνώστη και χρήστη του βιβλίου: Παράθεση του αρχαίου κειμένου στην αριστερή σελίδα και αντίστοιχη παράθεση της απόδοσης στη δεξιά σελίδα. όλες τις σημειώσεις και παραπομπές τις παραθέτουμε στο τέλος, ως ένα τρίτο μέρος που διευρύνει και εμπλουτίζει από ποικίλες απόψεις το κείμενο και το θέμα του. Τα τρία κύρια μέρη του βιβλίου: αρχαίο κείμενο - σύγχρονη απόδοση - σχόλια λειτουργούν σε συσχετισμό μεταξύ τους, καθώς αποτελούν μέρη του συνόλου, αλλά μπορούν να λειτουργήσουν και αυτοτελώς.

Ο αναγνώστης μπορεί κατ΄ αρχήν να χαρεί την απόδοση σαν ένα ανεξάρτητο ανάγνωσμα. Εν συνεχεία, μπορεί να διευρύνει τον γνωστικό του ορίζοντα μελετώντας τις σημειώσεις και ν΄ αναζητήσει τα κείμενα των παραπομπών, εφόσον το επιθυμεί. Και σε μια τρίτη ανάγνωση μπορεί πλέον να προσεγγίσει και το αρχαίο κείμενο.

Προτείνουμε αυτή την τριπλή ανάγνωση, διότι στόχος μας είναι το κάθε βιβλίο αυτής της Σειράς να γίνει ένα κατ΄ εξοχήν εργαλείο σκέψεως και αποθετήριο χρήσιμης και λειτουργικής γνώσεως.

Ηλιοδρόμιον 2000 μ.χ. / 2776 α.Ο. (από Ολυμπιάδος) 

Μες από τα βάθη του χρόνου, ο σοφός Πλούταρχος μας παραδίδει έναν αξιόπιστο πλοηγό που αποδεικνύεται εξαιρετικά πολύτιμος για το ταξίδι μας σε μια ταραγμένη εποχή, όπως αυτή που ζούμε. Διαπιστώνουμε ότι ο άνθρωπος, στην διαδρομή των αιώνων, παρά τις αλλαγές που σημειώνονται στο εξωτερικό του περιβάλλον, εξακολουθεί να ταλανίζεται από τους ίδιους ψυχικούς παράγοντες, οι οποίοι σήμερα όχι μόνον έχουν ενταθεί, αλλά και πολλαπλασιασθεί επικίνδυνα.

Παρασυρμένος από την αλματώδη ανάπτυξη της τεχνολογίας και εστιασμένος σχεδόν αποκλειστικά στην βαρειά ύλη, ο σημερινός άνθρωπος έχει λησμονήσει τελείως την ψυχική του ανάπτυξη γι΄ αυτό και δεν κατανοεί την αιτία της κακοδαιμονίας του. Η ψυχική ανάπτυξη της πλειονότητας των ανθρώπων σήμερα σταματάει απότομα και σε πολύ μικρή ηλικία. Το σώμα αναπτύσσεται, αλλά δεν αναπτύσσεται παράλληλα και η ψυχή. Αυτό οφείλεται κυρίως στις συνθήκες που έχουν διαμορφωθεί και επικρατήσει, και οι οποίες αντιστρατεύονται τον άνθρωπο στην ουσία του. Mέσα σε μια ατμόσφαιρα “χειραγώγησης” είναι φυσικό ο άνθρωπος να ασφυκτιά και να αγωνιά. Έτσι γεννιέται ξανά στους καιρούς μας η ουσιαστική ανάγκη της Φιλοσοφίας.

Ο Γραμματικός και Λεξικογράφος Αμμώνιος έζησε, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, τον 1ο μ.χ. αιώνα στην Αλεξάνδρεια, τον τόπο συγκεντρώσεως όλων των Ελλήνων σοφών εκείνη την ιστορική περίοδο. Το όνομα Αμμώνιος έφεραν πολλά πρόσωπα της αρχαιότητος, ιδίως κατά την ελληνιστική περίοδο, και σημαίνει τον ανήκοντα εις τον Άμμωνα Δία αλλά και γενικότερα τον προερχόμενο από την περιοχή της Αμμωνίας, όπως ονομαζόταν στην αρχαιότητα ολόκληρη η βόρειος Αφρική (Λιβύη): “ Άμμων, όνομα θεού Ελληνικού”, σημειώνεται στο Λεξικόν Σούδα, και ο Στέφανος Βυζάντιος στα “ Εθνικά”, μας πληροφορεί σχετικά ότι “ Αμμωνία, η μεσόγειος Λιβύη. και αυτή δε πάσα η Λιβύη ούτως εκαλείτο από Άμμωνος. ο οικήτωρ Αμμώνιος”.

Ο Στέφανος ο Βυζάντιος έζησε περί τα τέλη του 5ου - μέσα του 6ου μ.χ. αιώνος. Καταγόταν από την Κωνσταντινούπολι, το αρχαίο Βυζάντιο, εξ ου και η προσωνυμία Βυζάντιος. Πολυμαθής ιστορικός, γεωγράφος, μαθηματικός, αστρονόμος, και γραμματικός, μαθήτευσε και δίδαξε τόσο στην Αλεξάνδρεια όσο και στο ίδιο το Βυζάντιο. Συνέγραψε πολλά έργα, εκ των οποίων το κυριώτερο είναι το ανά χείρας σύγγραμμά του που έφτασε μέχρις εμάς με τους παράλληλους τίτλους: Εθνικά. ή Τοπικά. ή Περί πόλεων και δήμων.